نشاء علم

نشاء علم

وقف علمی وفرهنگی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
استاد، عضو پیوسته و رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم ایران
چکیده
بر اساس حکمت متعالیه ملاصدرا، پیشرفت علمی یک ملت از طریق حرکت جوهری، به‌صورت تدریجی و بنیادین شکل می‌گیرد. ایشان درباره راز و سر صدقات و امور خیریه جاری بیان می دارد که اگر نفس آدمی از امور بی ارزش دنیوی منصرف گردد تا جائی میرسد که از غیر خدا منزه و پاک می شود. تنزه از ما سوی الله مقام بسیار بالائی در سلسله مراتب تربیتی و معرفتی انسان دارد. ایشان بیان می دارد منابع جهان محدود است و نا متناهی نمی باشد، لذا منافع و بهره‌های حاصل از منابع جهان میان همه انسان‌ها مشترک است. انحصار منافع جهان به بعضی افراد (که موجب محروم شدن بعضی دیگر می شود) از نظر عقلی امری قبیح است، نتیجه آنکه بایستی اموال مستخرج از منابع الهی از طرق صدقات بین انسان ها توزیع گردد. این بینش ضرورت تربیت دانشجویان و دانشمندان را در راستای مرجعیت علمی و تمدنی ایران پشتیبانی می‌کند. از سوی دیگر، تجربه تاریخی ایران نشان داده که جذب و بازگرداندن دانشمندان به وطن نقش مهمی در توسعه علمی دارد، چنان‌که در دوره‌های مختلف، مراکز علمی همچون گندی شاپور، نظامیه‌ها و ربع رشیدی و سایر موارد، با حمایت وقف علمی، بستر مناسبی برای رشد نخبگان ایجاد کردند. وقف به‌عنوان یک سنت دیرینه، نیازمند بازنگری و انطباق با مقتضیات زمانه است تا در کنار حفظ روح معنوی خود، ابزارهای نوین علمی و فناوری‌های جدید را پشتیبانی کند. امروزه، تعریف وقف می‌تواند از اموال فیزیکی فراتر رفته و شامل دارایی‌های غیرملموس همچون دانش، سهام و منابع مالی برای توسعه علمی گردد. این تحول، همراه با تقویت دیپلماسی علمی، زمینه‌ساز بازیابی جایگاه ایران در سپهر دانش جهانی خواهد شد. شایان ذکر است وقف در تمدن اسلامی با سایر نظام‌های وقفی جهان تفاوتی اساسی دارد، زیرا نیت واقف در آن قرب الهی است. برخلاف بنیادهای خیریه مدرن که اهداف اجتماعی یا اقتصادی دارند، وقف اسلامی به نیت تقرب به خدا انجام می‌شود و ماندگاری آن با ارزش‌های دنیوی واخروی پیوند خورده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Scientific and Cultural Endowment

نویسنده English

Seyed Mostafa Mohaghegh Damad
Professor, Fellow and Head of the Islamic Studies Group Iran Academy of Sciences
چکیده English

According to Mulla Sadra’s Transcendental Philosophy, a nation’s scientific advancement develops gradually and fundamentally through substantial motion. He emphasizes that charitable donations and ongoing benevolent acts purify the human soul from worldly attachments, ultimately leading to detachment from all but Allah. This detachment holds a high position in the hierarchy of spiritual and intellectual development. Mulla Sadra also asserts that global resources are finite and shared among all humanity; thus, monopolizing these resources by a select few is intellectually unacceptable. Consequently, wealth derived from divine resources should be distributed among people through charitable giving. This perspective underscores the necessity of educating students and scholars to establish Iran’s scientific and civilizational authority. Furthermore, Iran’s historical experience demonstrates that attracting and repatriating scholars plays a crucial role in scientific development. Throughout different periods, academic centers such as Gondishapur, Nizamiyyah schools, and Rab'-e Rashidi have provided fertile ground for nurturing elites through endowments dedicated to science. As a longstanding tradition, waqf (endowment) requires reassessment and adaptation to contemporary needs to support scientific and technological advancements while preserving its spiritual essence.
Today, the concept of waqf can extend beyond physical assets to include intangible resources such as knowledge, financial shares, and investments for scientific development. This transformation, coupled with the strengthening of scientific diplomacy, will pave the way for Iran to reclaim its position in the global knowledge sphere. Notably, Islamic waqf fundamentally differs from other global endowment systems, as it is rooted in the donor’s intention to seek divine proximity. Unlike modern charitable foundations, which primarily focus on social or economic goals, Islamic waqf is established with the purpose of attaining closeness to Allah, ensuring its lasting impact on both worldly and spiritual levels.

کلیدواژه‌ها English

Scientific endowment
Scientific authority
Iran&‌rsquo
s scientific civilization
repatriation of scientist and scholars
divine proximity
منابع و ماخذ
]1[. طباطبایی، سید محمد حسین (۱۳۳۴ش)." المیزان"، آیه ۱۹ سوره توبه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ج10، ص169
]2[. فرهمند، یونس (۱۳۸۶ش). "جندی شاپور (بیمارستان و مدرسه)"، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۱، صص 37-42
]3[. دائرة المعارف بزرگ اسلامی (1387)، مدخل بیمارستان
]4[. سمهودی، نور الدین أبو الحسن (1374ق). "وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی"، چاپ اول، مدینه، المکتبة العلمیة، ج1، ص127
]5[. کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۱۱ق). "اصول کافی"، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ج7، ص54
]6[. شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1202ق). "الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه"، تصحیح ، تحقیق وتقدیم از سید مصطفی محقق داماد (1382ش)، تهران، انتشارات بنیاد حکمت صدرا، ص۴۳۱
]7[. کسروی، احمد (1323ش). "شیخ صفی وتبارش"، تهران، چاپخانه پیمان، ص ۳۱
]8[. دانش پژوه، محمد تقی (1349ش). "فهرست نسخه های خطی موزه ایران باستان"، نشریه نسخه های خطی، زیر نظر محمد تقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ج۲ صص ۲10 - ۲09
]9[. دانش پژوه، محمد تقی (1347ش). "مجله معارف اسلامی"، تهران، نشریه سازمان اوقاف، ش ۶، صص ۱1۹-۱0۹
]10[. ‌جرجی زیدان (1372ش). "تاریخ تمدن اسلام"، ترجمه ونگارش علی جواهر الکلام، تهران، موسسّه انتشارات امیر کبیر، ج۳ ص ۶۲۸
]11[. ‌ جرجی زیدان (1372ش). "تاریخ تمدن اسلام"، ترجمه ونگارش علی جواهر الکلام، تهران، موسسّه انتشارات امیر کبیر، ج۳ ص ۶۲7
]12[. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412ق). " المنتظم فی تاریخ الملوک والامم"، جلد ۹، ص ۶۹ به نقل از خضری، سید احمد رضا (1403ش). " از جندی‌شاپور تا دانشگاه تهران"، چاپ دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ص127.

]13[. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412ق). " المنتظم فی تاریخ الملوک والامم"، به نقل از ابن‌جبیر (1852م). " سفرنامه"، صص۱۹۵-۱۹۶
]14[. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412ق). " المنتظم فی تاریخ الملوک والامم"، به نقل از نفیسی، سعید (1313ش). "مدرسه نظامیه بغداد" ، انتشارات مطبعه مهر، ‌ص ۱۲۲
]15[. ابن عساکر، علی بن حسن (1404ق). " تبیین کذب المفتری"، بیروت، دار الکتاب العربی، صص28-281
]16[. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1412 ه. ق). " المنتظم فی تاریخ الملوک والامم"، جلد ۹، صص۱۸-۱۹
]17[. سبکی، عبدالوهاب بن علی (1413)، "طبقات الشافعیة"، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیة، جلد ۵، ص۱۷۱
]18[. سمعانی، عبدالکریم ( 1382 ه.ق). "الأنساب"، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، جلد ۲، ص ۱۲۹
]19[. ابوالفداء، عماد الدین إسماعیل (1417ق). "المختصر فی أخبار البشر"، المطبعة الحسینیة المصریة، جلد ۴، ص۱۰7
]20[. دایرة المعارف بزرگ اسلامی (1387) به نقل از کی‌نژاد، محمد علی، بلایی اسکویی، آزیتا (1391). "باز آفرینی ربع رشیدی براساس متون تاریخی"، موسسه تألیف ترجمه و نشر آثار هنری متن، ص۱۸
]21[. دایرة المعارف بزرگ اسلامی (1387) به نقل از رشیدالدین، ‌فضل‌الله و دیگران (1393). "وقف نامه"، صص ۳7-۳5
]22[. حر عاملی، محمد بن حسن (1412ه.ق). "وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه"،  قم، موسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ج۱۹، ص۱۷5-۱۷1   
]23[. پاینده، ابوالقاسم (1324ه.ش). "نهج الفصاحه"، تهران، سازمان انتشارات جاویدان، حدیث 239
]24[. شهید اول، محمد بن مکی (1417ه.ق)، "الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة"، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ج ۲، ص۲۶۳ 
]25[. فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله (1404ه.ق)، "التنقیح الرائع لمختصر الشرائع"، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره)، ج ۲، ص۲۹۹
]26[. رشیدالدین، ‌فضل‌الله و دیگران (1393ش). "وقفنامه ربع رشیدی: الوقفیه الرشیدیه بخط الواقف فی بیان شرائط امور الوقف و المصارف"، تهران، اداره کل حج و اوقاف و امور خیریه، چاچ اول، ص8
]27[. کدیور، محسن (1378ش). "مجموعه مصنفات حکیم موسس آقا علی مدرس طهرانی"، تهران، اطلاعات، ج۱، ص۴۹
]28[. مجتهدی، کریم(1388ش). "آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب"، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، فصل سیزدهم، ج 3، ص237 
]29[. حایری یزدی، مهدی (1384ش). "کاوشهای عقل نظری"، تهران، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ج۱، ص۳۶
]30[. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1342). "المشاعر"، کربن، هانری و بدیع‌الملک، میرزا عمادالدوله، تهران، قسمت ایران‌شناسی انستیتو ایران و فرانسه، ص۵4 – ۵3
]31[. سخنرانی سید مصطفی محقق داماد، روزجهانی فلسفه (۱۴۰۲ش). " حکمت ودیانت"، تهران انتشارات سخن، مرکز نشر علوم اسلامی
]32[. محقق داماد، سید مصطفی (1379ش). "نخبگان علم وعمل ایران"، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی
]33[. تیموری، ابراهیم (1389ش)، «چهارراه سرچشمه تهران» نشریه بخارا، شماره ۷۶، صص ۱۴4–۱۴1
]34[. معینی، محسن (1393ش). "حوزه علمیه اصفهان"، دانشنامه جهان اسلام، ج14

  • تاریخ دریافت 13 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 27 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 01 فروردین 1404