شبکه سازی و هم‌افزایی نهادی انجمن های علمی

حبیبی‌رضایی, مهران; نبوی, سیدعبدالامیر; موسوی موحدی, علی اکبر

شبکه سازی و هم‌افزایی نهادی انجمن های علمی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

مهران حبیبی‌رضایی ¹^{، 2}^{، 3}

سیدعبدالامیر نبوی ⁴

علی اکبر موسوی موحدی ⁵^{، 2}^{، 3}

¹ دانشکده زیست‌شناسی، دانشکدگان علوم- دانشگاه تهران، تهران، ایران.

² شاخه شیمی، فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، تهران، ایران

³ انجمن بیوشیمی فیزیک ایران

⁴ گروه مطالعات منطقه ای، دانشکده حقوق، دانشگاه تهران، تهران، ایران

⁵ مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

در عصر تخصصی‌شدن علم و پیچیدگی مسائل فرارشته‌ای، گذار از فعالیت جزیره‌ای انجمن‌های علمی به‌سوی شبکه‌سازی و هم‌افزایی نهادی، یک ضرورت راهبردی است. این مقاله با رویکردی تاریخی-تحلیلی به بررسی ریشه‌های شکل‌گیری انجمن‌های علمی در جهان و ایران می‌پردازد و تکوین «اتحادیه‌های انجمن‌های علمی» یا «انجمن انجمن‌ها» را به‌مثابه پاسخی به این ضرورت تبیین می‌کند. تجربه جهانی از شورای بین‌المللی علوم (ISC) و اتحادیه‌های تخصصی مانند IUPAC و FASEB نشان می‌دهد که همگرایی نهادی، ضمن حفظ استقلال اعضا، ظرفیت حل مسائل پیچیده را فراهم می‌آورد.
در ایران، سیر تحول انجمن‌های علمی از دوره فعالیت دانشگاه جامع گندی شاپور تا نظامیه‌ها و در ادامه از دارالفنون تاکنون، به مرحله‌ای از بلوغ کمی (بالغ بر 580 انجمن علمی) رسیده که امروز ضرورت شبکه‌سازی را بیش‌از‌پیش آشکار ساخته است. شکل‌گیری شورای انجمن‌های علمی ایران (CISA) و تجربه پیش‌گام اتحادیه انجمن‌های علوم زیستی ایران (FIrBS) به‌عنوان الگوی جدید در ایران و اتحادیه‌های تشکیل‌شده پس از آن به‌عنوان نهادهای غیردولتی، الگویی عملی برای این هم‌افزایی ارائه داده است. این مقاله تأکید می‌کند که شبکه‌سازی نهادی در قالب سه‌گانه؛ «شورای انجمن‌های علمی (به‌عنوان چتر عمومی)»، «اتحادیه‌های انجمن‌های علمی همگرا» و «انجمن‌های تخصصی»، راهکاری اثربخش برای سازماندهی ساختار علمی و ارتقای آن در کشور است. در این راستا، ارائه تعریف جامع‌و‌مانع هر کدام از سه‌گانه‌های مزبور، تبیین مفهوم وجودی و شرح افتراقی وظایف هر کدام در شبکه موردنظر، مدنظر این مقاله است. در پایان، پیشنهادهایی برای تدوین چارچوب‌های قانونی و تقویت ارتباط با شبکه‌های بین‌المللی ارائه می‌شود تا زیست‌بوم علم ایران به سمت پویایی و اثربخشی بیشتر سوق یابد.

کلیدواژه‌ها

شبکه‌سازی نهادی

هم‌افزایی

اتحادیه انجمن‌های علمی ایران

انجمن انجمن‌ها

شورای انجمن‌های علمی ایران

همگرایی

سیاست‌گذاری علم

زیست‌بوم علم ایران

عنوان مقاله English

Networking and Institutional Synergy of Scientific Societies

نویسندگان English

Mehran Habibi-Rezaei ¹ ² ³

Seyed Abdolamir Nabavi ⁴

Ali Akbar Moosavi-Movahedi ⁵ ² ³

¹ College of Science, School of Biology, University of Tehran, Tehran, Iran

² Division of Chemistry, Academy of Sciences I.R. Iran, Tehran, Iran

³ Iran Society of Biophysical Chemistry

⁴ Department of Regional Studies, University of Tehran, Tehran, Iran

⁵ Institute of Biochemistry and Biophysics, University of Tehran, Tehran, Iran.

چکیده English

In the era of scientific specialization and the complexity of transdisciplinary issues, the transition from the isolated activities of scientific societies toward institutional networking and synergy is a strategic imperative. Adopting a historical-analytical approach, this article examines the roots of the formation of scientific societies worldwide and in Iran. It explains the development of "Federations of scientific societies" or "society of societies" as a response to this imperative. Global experiences from the International Science Council (ISC) and specialized federations (unions) such as IUPAC and FASEB demonstrate that institutional convergence, while preserving the independence of members, provides the capacity to address the complex issues.
In Iran, the evolution of scientific societies from the era of the comprehensive University of Gondishapur to the Nezamiyeh schools, and then from the Dar ul-Funun era to the present, has reached a stage of quantitative maturity (nearly 600 scientific societies), making networking inevitable. The establishment of the Council of Iranian Scientific Associations (CISA), the pioneering experience of the Federation of Iranian Biological Sciences (FIrBS), and the societies subsequently formed as non-governmental organizations offer a practical model for this synergy. The article emphasizes that institutional networking within a tripartite framework comprising an "umbrella council", "convergent federations" and "specialized societies" with a precise division of responsibilities (federations engaging only in matters beyond the capacity of a single society), constitutes an effective strategy for advancing science in the country. Finally, recommendations are offered to develop legal frameworks, establish an umbrella council for federations, support the membership of societies within federations, and strengthen connections with international networks to steer Iran's science ecosystem toward greater dynamism and effectiveness.

کلیدواژه‌ها English

Networking

Synergy

Federation of Scientific Societies

Society of Societies

Council of Iranian Scientific Associations

Convergence

Science Policy

Iran's Science Ecosystem

[1]. وحید شیخ حسنی، علی اکبر موسوی موحدی. ) 1398(. یکپارچگی علم و نقشه راه آینده. کتاب مجموعه سخنرانی های کنفرانس ملی نقش مطالعات میان رشته ای در توسعه علمی و کارافرینی کشور، چاپ موسسه انتشارات دانشگاه تهران، صص 53- 64

[2]. Greenaway, F. (1996). Science International: A History of the International Council of Scientific Unions. Cambridge: Cambridge University Press.

[3]. International Science Council. (2018). Statutes and Rules of Procedure of the International Science Council. Paris: ISC.

[4]. International Science Council (ISC). (2019). Annual Report 2018-2019: A New Beginning for Global Science. Paris: ISC.

[5]. International Union of Biological Sciences (IUBS). (1925). Proceedings of the Founding Meeting of the International Union of Biological Sciences. Brussels: IUBS Archives.

[6]. International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC). (1920-1931). Archival Records of IUPAC's Affiliation with the International Research Council. Philadelphia: Science History Institute.

[7] Goodman, L. (2004). Group science, Journal of Clinical Investigation, Vol. 114, No. 8, PP. 1004–1005. https://doi.org/10.1172/JCI23425

[8] Accademia Nazionale dei Lincei. (2025). Le prime accademie. Accademia Nazionale dei Lincei. https://www.lincei.it/sites/default/files/attachments/Le_prime_accademie.pdf

[9] Institute and Museum of the History of Science. (n.d.). Accademia dei Lincei. https://brunelleschi.imss.fi.it/itineraries/multimedia/AccademiaLincei.html

[10] McClellan, J. E., III. (1985). Science Reorganized: Scientific Societies in the Eighteenth Century. New York: Columbia University Press.

[11] The Royal Society. (n.d.). History of the Royal Society. Retrieved August 5, 2025, from https://royalsociety.org/about-us/who-we-are/history/

[12] The Royal Society. (2021). Minutes of the first meeting of the Royal Society, 28 November 1660. https://royalsociety.org/blog/2021/11/on-this-day/

[13] Kohlstedt, S. G. (1976). The Formation of the American Scientific Community: The American Association for the Advancement of Science, 1848–60. Urbana: University of Illinois Press.

[14]. پیرحقی، میترا، صبوری، علی‌اکبر و موسوی‌موحدی، علی‌اکبر (۱۳۹۷). برگزیده‌ای از انجمن پیشرفت علم آمریکا، نشاء علم، مجلد ۹، شماره ۱، صص. ۲۹–۳۷.

[15]. Minutes of proceedings of the conference held at Wiesbaden to consider the foundation of an International Association of Academies: 1899, Oct. 9 and 10. (1899). Berlin: Reichsdruckerei. https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/LYKH4PKSOWWZJW6I2U7OKTH3RWSUY73Z

[16] Fox, R. (2019). The International Research Council and Its Unions: 1919–1931. Chemistry International, Vol. 41, No. 3, PP. 7–8. https://doi.org/10.1515/ci-2019-0303

[17] International Association of Universities (IAU). (2025). New Memorandum of Understanding (MoU) between IAU and ISC. https://iau.global/news/mou-iau-and-isc

[18] World Science Forum. (2019). Thematic Sessions I. e. Centenary of Organized International Science Cooperation and Science Diplomacy. Hungarian Academy of Sciences, Budapest. https://2019.worldscienceforum.org/programme/2019-11-21-thematic-sessions-i-e-centenary-of-organized-international-science-cooperation-and-science-diplomacy-126.html

[19] Federation of American Societies for Experimental Biology (FASEB). (n.d.). About FASEB. https://www.faseb.org/about

[20] International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC). (2015). Our History. https://iupac.org/who-we-are/our-history/

[21] American Council of Learned Societies (ACLS). (2021). Our History. https://www.acls.org/our-history/

[22[.Société Française de Biochimie et Biologie Moléculaire (SFBBM). (2026). FEBS – Federation of European Biochemical Societies. https://www.sfbbm.fr/en/febs-en/

[23]. محبوبی اردکانی، حسین(۱۳۵۴). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ج. ۱ و ۲، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

[24]. خضری، سید احمدرضا(۱۴۰۲). از جندی شاپور تا دانشگاه تهران: درآمدی بر تاریخ آموزش عالی در ایران، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

[25]. رنان، کالین ا. (۱۳۸۲). تاریخ علم کمبریج، ترجمه حسن افشار، چاپ سوم، تهران: نشر مرکز.

[26]. پاسالار، پروین؛ سالاری، حسن؛ حسینی‌گوهری، لادن؛ مجیدی، زیبا؛ پناهی، قدرت‌الله؛ غفاری، سیدمحمود؛ و رضایی، احسان (۱۴۰۴). تاریخچه رشته بیوشیمی در ایران. تهران: فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران.

[27]. گزارش اولین کنگره ژنتیک ایران، مجله دانشکده کشاورزی، دوره 15، شماره 3، مهر 1349، ص 22.

[28]. هفتمین همایش انجمن ژنتیک برگزار شد. (۱۳۵۶، اسفند ۵). روزنامه اطلاعات، ص ۷.

[29]. شورای انجمن‌های علمی ایران. (۱۳۹۵). نیم قرن تلاش انجمن‌های علمی ایران. تهران: شورای انجمن‌های علمی ایران.